Rodzina Bathyergidae - kretoszczury, podziemni mieszkańcy Afryki. Przegląd gatunków. Część V.

Podrodzina Heterocephalinae.

Rodzaj Heterocephalus.

Golec ( Heterocephalus glaber ) gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Heterocephalinae. Synonim Heterocephalus ansorgei - Heterocephalus dunni - Heterocephalus phillipsi - Heterocephalus stygius.

Występuje we wschodniej Afryce ( środkowa Somalia, środkowa i wschodnia Etiopia, środkowa i południowa Kenia ).

Zamieszkuje trawiaste obszary i sawanny. Preferuje skonsolidowane ciężkie gleby gliniaste, chociaż gleby piaszczyste i skaliste są też zasiedlane. Mieszka między 400 a 1500 m n.p.m.

golec ( Heterocephalus glaber ) - osobnik w systemie tuneli

Aktywny w ciągu całego roku i całej doby. Żyje w dużych koloniach, średnio 80 osobników ale nawet do 300.

Kopie rozległe systemy korytarzy i tuneli na głębokości poniżej 2 metrów od powierzchni gruntu. Kompleks składa się z komór sypialnych i komory gniazdowej, miejsc żerowania, spiżarni i latryn. Całość rozciąga się do 2,9 km długości i na powierzchni posiadać 400 - 500 kopców. Temperatura i wilgotność w podziemnym systemie jest stała. Jednak golce kiedy jest za gorąco przenoszą się głębiej a jeśli za chłodno zbliżają się ku powierzchni. Dzieje się tak ze względu na brak u golców wewnętrznej regulacji ciepłoty ciała. Potrafi też oddychać do pół godziny dwutlenkiem węgla bez szkody dla mózgu.

rycina - kompleks korytarzy i tuneli w kolonii golców

Każda kolonia i jej członek posiada specyficzny zapach, jednak na osobnikach utrzymuje się jedynie kilka dni. Pomaga on w odróżnieniu członków innych kolonii, jeśli trafiliby przypadkowo do obcego systemu.

Kolonia składa się z rodzącej samicy, której jedyne zadanie polega na rodzeniu potomstwa. 1 - 3 samców - reproduktorów, którzy współżyją z rodzącą samicą oraz samic i samców w różnym wieku i różnej rangi.

Każdy osobnik kolonii spełnia określone zadania : są zwykli pracownicy fizyczni kopiący i dostarczający pokarm, są żołnierze chroniący kolonię, są piastunki i piastuni opiekujący się młodymi, są pracownicy dorywczy, którzy kopią tylko w ograniczonym zakresie.

Jest to eusocjalne zachowanie u ssaków.

Podczas budowy nowych tuneli i kopców na powierzchni golce tworzą coś w rodzaju efektywnej linii montażowej. Na przodzie kopie siekaczami jeden z większych pracowników dorywczych, za nim posuwa się grupa pracowników fizycznych, którzy spełniają zadanie oczyszczania i poszerzania korytarza. Ostatni osobnik z grupy usuwa zanieczyszczenia na powierzchnię. Kopiec jest jedynym potwierdzeniem działalności golców.

 portret golca ( Heterocephalus glaber )

Członkowie kolonii komunikują się ze sobą za pomocą 18 różnych rodzajów odgłosów. Odgłosy są wydawane w zależności od sytuacji. Akustyczna wokaliza informuje o zagrożeniu przez drapieżnika. Miękkie, akustyczne ćwierkanie jest używane do określenia dominujących i podporządkowanych członków kolonii.

Wzajemna agresja, gryzienie w tylne części ciała czy deptanie podkreśla dominację jednych osobników a podporządkowanie drugich. Najbardziej agresywna jest rodząca samica, za równo w okresie rozrodu jak i po za nim. Jej agresja jest w większości skierowana na samce - reproduktory ale zdarza się, że i na słabsze osobniki. 

Rozwój tego typu struktury społecznej jest związany przede wszystkim z koniecznością dużej aktywności w celu znalezienia pokarmu. W porze deszczowej gdy gleba jest miękka kolonia musi kopać szybko aby znaleźć i zgromadzić wystarczającą ilość pokarmu na okres pory suchej, kiedy gleba jest trudniejsza do kopania. Nie kiedy kopanie w glebach mokrych i bardzo wilgotnych jest ograniczone. Jeśli młode by się rozpraszały kolonia byłaby zbyt mała aby przetrwać a młode osobniki nikłe szanse na znalezienie partnera czy odpowiednie miejsce do życia. Pozostając w kolonii mają większe szanse dojścia nawet do szczytu hierarchii.

  Heterocephalus glaber 

Dzięki luźnej skórze golec potrafi przecisnąć w wąskim tunelu oraz obrócić. Często się zdarza, że osobniki dominujące przechodzą nad osobnikami podporządkowanymi. Ich oczy są rzadko wykorzystywane do widzenia, chociaż prawdopodobnie reagują na światło. Do manewrowania w ciemnych tunelach golec wykorzystuje wrażliwe włosy na ogonach i wibrysy.

Odżywia się głównie różnego rodzaju podziemnymi częściami roślin ( bulwy, cebule, kłącza, korzenie ). Część pokarmu transportuje do spiżarni ale duże bulwy czy cebule nie są zjadane całkowicie, co pozwala niejednokrotnie roślinie przetrwać i być zapasem pokarmu na wiele lat. Potrafi też wciągać całe rośliny nie narażając się na wyjście na powierzchnię.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku.

Rodząca samica łączy się z 1 - 3 a nawet 5 samcami - reproduktorami. 

System krycia poliandria. Po ciąży trwającej około 66 - 74 dni ( średnio 70 ), rodzi się średnio 7 młodych w miocie ( 1 - 28 ).

W ciągu roku może być do 5 miotów.

Młode rodzą się o wadze około 2 gramów. Po około 36 dniach są odstawiane.

Młode posiadają ciemne plamy na skórze, które zazwyczaj znikają z wiekiem. Po odstawieniu młodymi zajmują się piastunki i piastuni, którzy sprawują opiekę, karmią i transportują gdy zachodzi konieczność.

Samica może rodzić co 76 - 84 dni i wychować ponad 50 młodych rocznie.

Samice osiągają dojrzałość po 228 dniach a samce po roku. Młode zasilają grupę pracowników fizycznych kolonii.

Rodząca samica produkuje feromony, które nie pozwalają na rozwój jajeczek u innych samic i wchodzenie w cykl rujowy. Po jej śmierci największe i najstarsze samice w ciągu 7 - 10 dni produkują jajeczka. Dochodzi wówczas do agresywnych walk, prowadzących do śmierci współzawodniczek, bo tylko jedna może zostać rodzącą samicą. Zwyciężczyni szybko się rozrasta, rozszerzają się jej kręgi, co jest konieczne do rodzenia potomstwa.  

Chów wsobny jest normą w takiej kolonii i wszystkie osobniki są genetycznie podobne.

Żyje do 30 lat.

W niewoli 22 - 28 lat.

Mechanizmy kolonii umożliwiające taką długowieczność nie są znane ( Bufferstein 2008, O'Connor i wsp. 2002 ).

Heterocephalus glaber - rodząca samica z młodymi 

Opisane podgatunki :

- Heterocephalus glaber ansorgei - południowo-wschodnia Kenia ( Makindu Country ) -  synonim Heterocephalus ansorgei - uznawany za synonim Heterocephalus glaber
- Heterocephalus glaber dunni - Somalia ( Wardairi, środkowy Somaliland ) - synonim Heterocephalus dunni - uznawany za synonim Heterocephalus glaber - może być ważny dla jakiegoś taksonu
- Heterocephalus glaber glaber - środkowa Etiopia ( Shoa Prov )
- Heterocephalus glaber phillipsi - Somalia ( Gerlogobi, Ogardain, środkowy Somaliland ) - synonim Heterocephalus phillipsi - uznawany za synonim Heterocephalus glaber - może być ważny dla jakiegoś taksonu
- Heterocephalus glaber progrediens - Kenia ( północny Country of Northern Guaso Nyiro, Rift Valley Prov ) - prawdopodobnie synonim Heterocephalus glaber glaber
- Heterocephalus glaber scortecci - pólnocna Somalia ( Gardo ) - uznawany za synonim Heterocephalus glaber - może być ważny dla jakiegoś taksonu
- Heterocephalus glaber stygius - Kenia ( Guaso Nyiro River, Rift Valley Prov ) - synonim Heterocephalus stygius - uznawany za synonim Heterocephalus glaber - może być ważny dla jakiegoś taksonu

agresywne zachowanie Heterocephalus glaber 

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję i brak głównych bezpośrednich zagrożeń w chwili obecnej. Jednak stały monitoring populacji jest niezbędnym środkiem.

Gatunek został zarejestrowany z Dżibuti ( Pearch & wsp. 2001 ) co sugeruje, że golec ma szerszy zakres niż jest obecnie znany.

Według najnowszych badań odkryto, że golec nie choruje na nowotwory. Zawdzięcza to występowaniu w tkance łącznej wielkocząsteczkowego kwasu hialuronowego ( HMW-HA ). Substancja ta odpowiada za pomarszczoną i workowatą skórę. Skóra ta ma rodzaj poślizgu, który ułatwia przeciskanie się przez ciasne tunele. Po usunięciu kwasu hialuronowego ( HMW-HA ) z komórek golca stał się on podatny na nowotwór.   

Gatunek zamieszkuje obszary o małym rozwoju rolnictwa co nie stanowi o szkodnictwie w uprawach tego gatunku. Jednak rozszerzenie działalności rolniczej w zakresie gatunku może doprowadzić do uznania gatunku jako szkodnika ( Jarvis & Sherman 2002 ).

Nie równe rozmieszczenie kolonii golców i ich struktura genetyczna populacji stwarza możliwość wytępienia lokalnych genetycznie odrębnych subpopulacji.

Rejestrowany z kilku obszarów chronionych w całym swoim zakresie, w tym z Tsavo National Park i Samburu National Park w Kenii.

 Heterocephalus glaber w tunelu piaskowym

W niewoli.

Hodowany w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie.

Procedury dotyczące utrzymania zamkniętych kolonii są dobrze poznane.

Eksponowany w specjalnych szklanych wiwariach.

Dożywa - samica 23 lata a samiec 28 lat.

Heterocephalus glaber w systemie szklanych wiwariów

   

 Opracowano na podstawie:

animaldiversity, arkive, iucn, planet-mammiferes, waza, wikipedia, wwf i wiedzy własnej.

Ryciny i zdjęcia zamieszczono w celach dydaktycznych, informacyjnych i szkoleniowych.   

Rodzina Bathyergidae - kretoszczury, podziemni mieszkańcy Afryki. Przegląd gatunków. Część IV.

Podrodzina Bathyerginae.

Rodzaj Heliophobius.

Kretoszczur srebrzysty, kretoszczur srebrny ( Heliophobius argenteocinereus )  gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Heliophobius argentocinereus?

Występuje w Afryce ( Zimbabwe, wschodnia Zambia, północny Mozambik, Malawi, Demokratyczna Republika Konga, Kenia, północna Tanzania ).

Zamieszkuje otwarte sawanny, busz, skaliste wzgórza, łąki podgórskie, lasy oraz siedliska antropogeniczne ( pola uprawne, ogrody ) od poziomu morza do 2200 m n.p.m. Preferuje różne rodzaje gleby : od dobrze przepuszczalnych gleb piaszczystych po gleby gliniaste, które są ciężkie gdy suche i lepkie w porze deszczowej.

kretoszczur srebrzysty ( Heliophobius argenteocinereus ) - osobnik na powierzchni

Heliophobius argenteocinereus

Gatunek słabo poznany.

Nie wiele wiadomo na temat biologii, ekologii i sposobu życia tego gatunku.

Wiadomy jest, że jest samotnikiem i prowadzi podziemny tryb życia.

 Heliophobius argenteocinereus - osobnik w niewoli

Opisane podgatunki :

- Heliophobius argenteocinereus albifrons - Mozambik ( Tette Prov. ), Tanzania - synonim Heliobhobius albifrons - Georychus albifrons

- Heliophobius argenteocinereus angonicus - Zimbabwe ( Bua River, centralny Angoniland ) - synonim Heliophobius angonicus

- Heliophobius argenteocinereus argenteocinereus - Mozambik ( Tette Prov. ), Tanzania

- Heliophobius argenteocinereus emini - Tanzania ( Simba Muenne, Kipera ), Kenia? - synonim Heliophobius emini

- Heliophobius argenteocinereus kapiti - Kenia ( Potha, Kapiti Plains ) - synonim Heliophobius kapiti - Georychus kapiti

- Heliophobius argenteocinereus marungensis - Kenia ( Marunga, Central Prov. ) - synonim Heliophobius marungensis

- Heliophobius argenteocinereus mottoulei - Demokratyczna Republika Konga ( Kilongwe, Lake Kisale, Katanga Prov. ) - synonim Heliophobius mottoulei

- Heliophobius argenteocinereus pallidus - Kenia, Tanzania - synonim Georychus pallidus - uznawany za tożsamy z Heliophobius argenteocinereus albifrons

- Heliophobius argenteocinereus robustus - północno-wschodnia Zambia ( Mpika ) - synonim Heliophobius robustus

- Heliophobius argenteocinereus spalax - Tanzania ( stoki Kilimandżaro ) - synonim Heliophobius spalax - uznawany też za samodzielny gatunek na podstawie monotypu Honeycutt i wsp.1991 i Corbet & Hill 1986

 Heliophobius argenteocinereus 

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję, zdolność wykorzystywania różnych siedlisk oraz brak widocznych zagrożeń w chwili obecnej. Jednak populacje powinny być monitorowane ze względu na pozyskiwanie gatunku dla mięsa i tępienie jako szkodnika upraw rolnych.

W Kenii znany z równin Kapiti, z Taita Hills i z południowego wybrzeża. 

W Tanzanii z Biharamuto i Płaskowyżu Ufipa oraz ze stoków Kilimandżaro.

Uważa się, że mimo szerokiej dystrybucji gatunek ma niską gęstość osobniczą na nie których obszarów.

Rejestrowany z kilku obszarów chronionych w tym z : Nyika National Park i Kasunga National Park w Malawi.

  Heliophobius argenteocinereus 

W niewoli - brak danych.

Heliophobius argenteocinereus 

Rodzaj Bathyergus

Kretoszczur wydmowy ( Bathyergus janetta )  gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Bathyergus suillus janetta.

Występuje w Afryce Południowej ( południowo-zachodnia R.P.A., południowa Namibia ).

Zamieszkuje tereny nadmorskich wydm i suche nadbrzeżne obszary o niskiej rocznej sumie opadów ( mniej niż 400 mm ) od poziomu morza do 300 m n.p.m.

  kretoszczur wydmowy ( Bathyergus janetta )

Aktywny w ciągu całego roku. Żyje samotnie, w pary łączy się w sezonie rozrodczym.

Prowadzi podziemny tryb życia.

Kopie systemy tuneli i korytarzy za pomocą łap uzbrojonych w długie pazury.

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin ale nie gardzi również bezkręgowcami.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku.

Samiec wabi samicę prawdopodobnie za pomocą tupotu tylnymi kończynami.

System krycia monogamiczny.

Samica po ciąży, trwającej średnio 52 dni rodzi 2 - 7 młodych w miocie. Mogą być dwa mioty w roku.

W wieku około 9 dni młode są pokryte całkowicie sierścią.

Po około 60 - 70 dniach następuje odstawienie i młode rozpraszają się.

Samiec nie uczestniczy w wychowie młodych.

Żyje około 24 - 26 miesięcy.

 Bathyergus janetta na powierzchni

Opisane podgatunki :

- Bathyergus janetta inselbergensis - R.P.A. ( Kamiesberg, Northern Cape Province ) - synonim Bathyergus janetta

- Bathyergus janetta janetta - Namibia ( Port Nolloth, Namaqualand )

- Bathyergus janetta plowesi - Namibia ( Oranoemund ) - synonim Bathyergus janetta

Gatunek uważany za nie zagrożony mimo, że zakres występowania jest mniejszy niż 20 000 km2 i górnictwo diamentów może mieć potencjalny wpływ na gęstość osobniczą gatunku.

Istnieją trzy izolowane populacje :

- z Alexander Bay do Orange River

- z Port Nolloth do Groen Rivier 

- z Steinkopf do Kamieskroon i Kamiesberg

Gęstość osobnicza to 44 osobniki na km2 w głębi lądu.

Zagrożenie może stanowić utrata siedlisk związana z górnictwem diamentów w nadmorskim zasięgu ale publiczny dostęp do tych obszarów jest całkowicie ograniczony.

Potrzebny jest długoterminowy monitoring populacji w tych obszarach.

W niewoli - brak danych. 

Kretoszczur przylądkowy ( Bathyergus suillus )  gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Mus maritimus.

Występuje w Afryce Południowej ( R.P.A. - Western Cape Province, Kapsztad do okolic Lamberts Bay i Northern Cape Province, Rondawel w pobliżu Groen Rivier ). Jest to endemit dla R.P.A.

Zamieszkuje nadmorskie wydmy, suche obszary nadbrzeżne i tereny antropogeniczne ( pola uprawne, łąki, pola golfowe ) od poziomu morza do 300 m n.p.m. Preferuje luźne piaski, piaszczyste iły wzdłuż wybrzeża i piaski łęgowe wzdłuż brzegów rzek.

 kretoszczur przylądkowy ( Bathyergus suillus ) - osobnik na grzbiecie

Aktywny przez cały rok. Żyje samotnie, w pary łączy się w sezonie rozrodczym.

Prowadzi podziemny tryb życia. Kopie rozległe systemy korytarzy i tuneli, składające się z miejsc żerowania, komór sypialnych i gniazdowych, spiżarni, latryn. Na powierzchni usypuje dość spore kopce. 

Kopie za pomocą przednich kończyn uzbrojonych w długie pazury.

Odżywia się podziemnymi częściami roślin ale również bezkręgowcami. Wodę pozyskuje z pokarmu.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku.

Samiec wabi samicę werblem tylnych kończyn.

System krycia monogamiczny.

Samica po ciąży trwającej średnio 52 dni, rodzi średnio około 5 młodych. Może być dwa mioty w roku.

Po około 60 - 70 dniach następuje odstawienie i młode się rozpraszają.

Samiec nie uczestniczy w opiece nad młodymi.

Żyje 24 - 26 miesięcy.

Bathyergus suillus

Opisane podgatunki :

- Bathyergus suillus intermedius - R.P.A. ( Klaver, Cape of Good Hope, Western Cape Prov. )

- Bathyergus suillis suillus - R.P.A. ( Africa, Cape of Good Hope, Western Cape Prov. ) - synonim Arctomis africana? - Bathyergus maritimus - Mus maritimus

portret Bathyergus suillus

Gatunek uznawany za nie zagrożony mimo, że ma ograniczony zasięg, uznawania go za szkodnika upraw rolnych ( lokalnie tępiony ) i brak bezpośrednich głównych zagrożeń w chwili obecnej.

Populacje są lokalnie obfite.

Gęstość osobnicza na obszarach łąk i pól pszenicy może przekraczać 300 osobników / ha. 

Lokalnie poławiany jako źródło białka przez miejscową ludność.

Gatunek jest rejestrowany z kilku obszarów chronionych.

Obecnie nie jest objęty żadnymi działaniami ochronnymi.

Bathyergus suillus

W niewoli - brak danych.

Heliophobius argenteocinereus 

Heliophobius argenteocinereus 

  

 Opracowano na podstawie:

animaldiversity, arkive, iucn, planet-mammiferes, waza, wikipedia, wwf i wiedzy własnej.

Ryciny i zdjęcia zamieszczono w celach dydaktycznych, informacyjnych i szkoleniowych.   

Rodzina Bathyergidae - kretoszczury, podziemni mieszkańcy Afryki. Przegląd gatunków. Część III.

Podrodzina Bathyerginae.

Rodzaj Fukomys.

Kretoszczur zambijski ( Fukomys amatus ) gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys hottentotus amatus - Georychus amatus.

Występuje w południowo-wschodniej Afryce ( Zambia - Central Province, Zimbabwe ).

Opisany przez Wroughton 1907.
Obecnie zawarty w Cryptomys hottentotus, jako Cryptomys hottentotus amatus.
Część autorów opisuje go jako samodzielny gatunek ( Macholan, Scharff, Burda, Zima, Grotjen 1998 ).
Uważany też za synonim Cryptomys hottentotus.

Opisano 1 podgatunek :
- Fukomys amatus molyneuxi ( Chubb 1908 ) - północno-zachodnie Zimbabwe ( Loano Valley ), południowa Zambia - synonim Cryptomys molyneuxi - Georychus molyneuxi - Cryptomys amatus molyneuxi - prawdopodobnie synonim Cryptomys amatus

Potrzebne są dalsze badania statusu taksonomicznego tego taksonu.




Kretoszczur Ansell'sa ( Fukomys anselli ) gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys anselli - Coetomys anselli.
Opisany przez Burda, Zima, Scharff, Macholan, Kawalika 1999.

Występuje w południowo-wschodniej Afryce ( Zambia - na wschód i północ od rzeki Kafue ).

Zamieszkuje wilgotny busz, sawanny oraz siedliska antropogeniczne ( pola uprawne, ogrody ).

  kretoszczur Ansell'sa ( Fukomys anselli ) - osobniki w niewoli - Zoologischer Garten Basel

Aktywny w ciągu całego roku. Żyje w koloniach do 12 osobników.

Prowadzi podziemny tryb życia. Kopie rozbudowane kompleksy tuneli i korytarzy.

Brak informacji czy ma eusocjalny system zachowań.

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin.

Sposób rozmnażania słabo poznany. Wiadomo, że samica rodzi 2 młode w miocie.

Fukomys anselli - Zoologischer Garten Basel

Fukomys anselli

Nie opisano żadnych podgatunków.

Gatunek uznawany za bliski zagrożenia ze względu na zakres występowania mniejszy niż 20 000 km2, prawdopodobnie rejestrowany z co najmniej 10 miejsc oraz brak widocznego spadku populacji.

Gatunek znany jest z dość powszechnego występowania w rejonie miasta Lusaka.

Zagrożenie może stanowić tępienie jako szkodnika upraw oraz łowienie jako źródła białka przez miejscową ludność.

Nie został zarejestrowany z żadnego obszaru chronionego.

Potrzebne są bieżące badania dotyczące stanu i trendów.

  Fukomys anselli - Zoologischer Garten Basel

Fukomys anselli

W niewoli - rzadki.

W Europie, w ogrodzie zoologicznym w Bazylei ( Szwajcaria ).

Fukomys anselli

Kretoszczur angolański ( Fukomys bacagei ) gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys bacagei - Cryptomys hottentotus bocagei - Georychus bocagei.

Występuje w Afryce ( środkowa i południowo-wschodnia Angola, północna Namibia - Ovamboland Province, północno-zachodnia Zambia, południowa część Demokratycznej Republiki Kongo ).

Zamieszkuje różnorodne środowiska ( suche sawanny i półpustynie, tereny nizinne o piaszczystej glebie, obszary tzw. Miombo lasu, tereny antropogeniczne. Brak dostępnych informacji na temat preferencji siedliskowych.

   kretoszczur angolański ( Fukomys bocagei )

Aktywny w ciągu całego roku. Żyje w koloniach, prawdopodobnie do 10 - 12 osobników. Są to pojedyncze kolonie w jakimś siedlisku.

Prowadzi podziemny tryb życia, na powierzchnię wychodzi sporadycznie.

Kopie kompleksy korytarzy, komór i tuneli. Na powierzchni usypuje kopce.

Brak informacji czy ma eusocjalne zachowania.

Odżywia się podziemnymi częściami roślin.

Zachowania rozrodcze i system krycia nie są znane. 

Nie jest znana długość ciąży, liczba młodych w miocie czy długość opieki nad młodymi.

Opisane podgatunki :

- Fukomys bocagei kubangensis - Angola ( Vila da Ponte, Chimporo, Tumbole ) - synonim Cryptomys bocagei - Cryptomys bocagei kubangensis - uznawany za tożsamy z Fukomys bocagei

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję, tolerancję na szeroką gamę naturalnych siedlisk oraz brak znanych zagrożeń w chwili obecnej. Jest małe prawdopodobieństwo aby liczebność osobnicza gatunku zaczęła szybko spadać , aby zakwalifikować się w bardziej zagrożonych kategoriach.

Lokalnie poławiany jako źródło białka.

Okaz z Sananga w południowo-zachodniej Zambii, choć ma taką samą liczbę chromosomów ( 2n = 58 ), może reprezentować inny gatunek.

Osobnik z południowej części Demokratycznej Republiki Kongo stwierdzony w 2005 nie został potwierdzony jednoznacznie. Potrzebne są dokładniejsze badania w celu potwierdzenia jego występowania na obszarze lasu.

Brak rejestracji z obszarów chronionych, chociaż podejrzewa się, że występuje w kilku, w tym Liuwa National Park w Zambii.

Potrzebne są dodatkowe badania w celu określenia zakresu gatunku oraz jego liczebności osobniczej.

W niewoli - brak danych.




Kretoszczur botswański, kretoszczur damarski ( Fukomys damarensis )  gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys damarensis - Cryptomys damarensis - Georychus damarensis.

Występuje w Afryce ( R.P.A.,  wschodnia Namibia, Botswana, zachodnie Zimbabwe, południowa Zambia, południowa Angola ).

Zamieszkuje półpustynne obszary, suche sawanny i lasy, siedliska antropogeniczne. Preferuje sypkie piaski aluwialne, gleby piaszczyste i tzw. czerwone wydmy pustyni Kalahari. Obszary te charakteryzują się niskimi lub sporadycznymi opadami deszczu.

kretoszczur damarski ( Fukomys damarensis )

Aktywny w ciągu całego roku i całej doby. Żyje w koloniach o średniej wielkości 16 osobników.

Prowadzi podziemny tryb życia, na powierzchnię wychodzi sporadycznie.

Do kopania używa siekaczy. Kończyny przednie są używane do przesuwania luźnej warstwy gleby.

Uważa się, że ich oczy nie widzą ale są zdolne do wykrywania prądów powietrza. Wibrysy rozmieszczone wzdłuż ciała są używane do badania otoczenia, głównie w czasie wędrówek w tunelach i korytarzach.

Każda kolonia składa się z reprodukcyjnej pary, którą stanowią największe osobniki. Pozostali członkowie wykazują niewielki dymorfizm płciowy : samiec nieco większy niż samica. 

Buduje system korytarzy i tuneli, komór sypialnych i gniazdowych, WC, spiżarni i miejsc żerowania. Kompleks taki może mieć od 58 do 340 metrów długości.

Kolonia tworzy hierarchistyczny system społeczny. Na szczycie znajduje się reprodukcyjna para czyli rodząca samica i samiec - reproduktor ( ewentualnie grupa samców 2 - 5 ). Pozostali członkowie kolonii są podzieleni na dwie kasty pracowników. Pierwszą kastę tworzą tzw. pracownicy fizyczni, którzy kopią 2 - 3 razy więcej niż członkowie drugiej kasty. Tworzą ją młode i mniejsze osobniki. Drugą kastę tworzą tzw. pracownicy dorywczy, którzy jedynie dorywczo kopią. Jej członkami są duże i starsze osobniki. Członkowie drugiej kasty często agresywnie przymuszają członków pierwszej kasty do pracy. Ciągnięcie za ogon, groźne warczenia czy piski są w celu stworzenia i utrzymania hierarchii dominacji.

System kastowy oraz proces reprodukcji jest eusocjalnym elementem zachowania tych ssaków. Jest to dowodem, że eusocjalne społeczeństwo Fukomys damarensis ewoluowało jako odpowiedź do kontroli wzrostu kolonii w niekorzystnych warunkach.

O obecności kolonii znaczą duże kopce ziemi na powierzchni, które są okresowo usypywane. 

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin ale także prawdopodobnie bezkręgowcami.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku. 

System krycia monogamiczny - rozmnaża się tylko reprodukcyjna para, którą stanowią dwa największe osobniki. Czasami jest system krycia poligamiczny. 

Rodząca samica może mieć 4 mioty w roku. Samica większość czasu spędza w komorze gniazdowej. Zaloty są inicjowane przez samca, który obwąchuje samicę, aby wykryć czy jest w cyklu rujowym. Jeśli się w nim znajduje dochodzi do kopulacji, jeśli w nim nie jest zostaje agresywnie przegoniony.

Okres ciąży to około 78 - 112 dni. Samica rodzi 2 - 5 słabo rozwiniętych młodych.

Okres laktacji to około 82 dni. W opiece nad młodymi często pomagają inne osobniki, które pielęgnują, karmią i uniemożliwiają rozproszenie młodych.

Wiek rozproszenia oraz mechanizm rozpraszania nie jest znany.

Samica osiąga dojrzałość płciową w 73 tygodniu życia.

Rodząca samica produkując feromony nie dopuszcza do rozrodu inne samice w kolonii.

Śmierć rodzącej samicy często doprowadza do rozproszenia się kolonii lub walki o zajęcie jej miejsca. 

Długość życia około 3 - 4 lat.

      portret Fukomys damarensis

Opisane podgatunki :

- Fukomys damarensis damarensis - Namibia ( Damaraland ), R.P.A. ( Cape of Good Hope, Western Cape Prov. ) - synonim Bathyergus damarensis - Cryptomys damarensis damarensis

- Fukomys damarensis lugardi - północno-wschodnia Botswana ( pustynia Kalahari, Palapye, Lake Ngami - Bechuanaland ) - synonim Georychus lugardi - Cryptomys damarensis lugardi

- Fukomys damarensis micklemi - Zambia ( Kataba, wzdłuż rzeki Zambezi ) - synonim Coetomys micklemi - Cryptomys micklemi - Georychus micklemi - Cryptomys damarensis micklemi - uważany też za samodzielny gatunek - uważany też za synonim Fukomys damarensis 

- Fukomys damarensis ovamboensis - Namibia ( Ondongwa, Ovamboland ) - synonim Cryptomys ovamboensis - Cryptomys damarensis ovamboensis - uznawany za tożsamy z Fukomys damarensis 

  Fukomys damarensis na powierzchni 

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję, wysoką gęstość osobniczą i brak widocznych zagrożeń w chwili obecnej.

Znana gęstość osobnicza przekracza często 318 osobników/km2. 

Uważa się, że jest obecny w południowej Angoli ( Woods 1995 ) ale wymaga to potwierdzenia ( występuje na wyspach Okavango i potencjalnie mógł przekroczyć rzekę ).

Rejestrowany z wielu obszarów chronionych w tym ze strefy transgranicznej Botswany i R.P.A. - Kgalagadi Conservation oraz obszarów chronionych w północnej Botswanie.

 Fukomys damarensis - osobnik kopiący w piaszczystym gruncie

W niewoli - rzadki.

Hodowany w szklanych wiwariach.

Żyje średnio około 5 lat.

Fukomys darlingi -  gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys darlingi - Cryptomys darlingi - Cryptomys hottentotus darlingi - Georychus darlingi.

Występuje w Afryce ( środkowe Zimbabwe i środkowy Mozambik ).

Zamieszkuje suchy busz, obszary tzw. Miombo lasu, tereny antropogeniczne ( pola uprawne, ogrody ) od poziomu morza do ponad 1000 m n.p.m. Preferuje gleby granitowe i z piaskowca.

Fukomys darlingi 

Aktywny w ciągu całego roku. Żyje w koloniach 9 - 10 osobników z jedną parą rozrodczą. 

Prawdopodobnie wykazuje eusocjalne zachowanie.

Kolonia wykazuje hierarchistyczny system społeczny.

Kopie kompleksy komór, korytarzy i tuneli w glebie.

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku. System krycia monogamiczny.

Samica po ciąży trwającej średnio około 81 dni rodzi 1 - 3 młode.

Okres laktacji to około 72 dni. Samicy w opiece nad młodymi mogą pomagać inne osobniki z kolonii.

Brak informacji na temat długości życia, wieku i mechanizmów rozproszenia czy wieku dojrzałości płciowej samic.

Opisane podgatunki :

- Fukomys darlingi beirae - Mozambik ( Beira, Sofala Prov. ) - synonim Georychus beirae - Cryptomys beirae - Cryptomys hottentotus beirae - Cryptomys darlingi beirae - uznawany za tożsamy z Fukomys darlingi 

- Fykomys darlingi nimrodi - Kenia ( Matabeleland Prov. ), południowe Zimbabwe ( wzdłuż rzeki Limpopo, Bulawayo ) - synonim Georychus nimrodi - Cryptomys nimrodi - Cryptomys hottentotus nimrodi - Cryptomys darlingi nimrodi - uważany też za samodzielny gatunek - uważany też za tożsamy z Fukomys darlingi
- Fukomys darlingi zimbitiensis - Mozambik ( Zimbiti, Beira, Sofala Prov. ) - synonim Cryptomys zimbitiensis - Cryptomys hottentotus zimbitiensis - Cryptomys darlingi zimbitiensis - uznawany za tożsamy z Fukomys darlingi

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na dość szeroką dystrybucję, która może być bardziej rozległa niż obecnie znana, brak widocznych zagrożeń w chwili obecnej i dość powszechne występowanie.
Uznawany za samodzielny gatunek ( Aguilar 1993, Faulkes & wsp.1997 ), dawniej podgatunek Cryptomys hottentotus.
Jest prawdopodobne, że występuje w północnym Mozambiku ale wymaga potwierdzenia. W Malawi występowanie tego gatunku jest mało prawdopodobne.
Uważany za szkodnika upraw rolnych i lokalnie tępiony.
Brak informacji na temat łowienia gatunku dla mięsa.
Rejestrowany z wielu obszarów chronionych, w tym z Umfurudzi Safari Area - Zimbabwe.

W niewoli - brak danych.




Kretoszczur nigeryjski ( Fukomys foxi ) - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys foxi - Cryptomys foxi - Georychus foxi.  

Występuje w Afryce ( środkowa i północna Nigeria, Kamerun ).

Zamieszkuje wyżynne obszary porośnięte trawami ( sawanny ), obszary skaliste, nadrzeczne lasy wzdłuż rzek i strumieni.

Gatunek słabo poznany.
Prowadzi podziemny tryb życia i żyje prawdopodobnie w niewielkich koloniach.
Biologia, ekologia i sposób życia zbliżone do poprzednich gatunków.

Nie opisano żadnych podgatunków.

Gatunek uznawany za niezdefiniowany ze względu na brak potwierdzonych informacji o jego zasięgu występowania, historii naturalnej, zagrożeń czy stanu populacji.
Znany jedynie z 12 okazów z przed stu laty, które zostały pozyskane w miejscowości Panyam, na Jos Plateau w Nigerii oraz 6 okazów z tego samego miejsca pozyskanych w 1966 ( Rosevear 1969 ).
Na Jos Plateua gatunek może być zagrożony przez działalność rolniczą, szczególnie w tych rejonach gdzie gleba jest bardziej żyzna. Pozyskiwanie drewna w tym obszarze powoduje wylesianie. Brak jest jednak potwierdzonych informacji na temat wpływu tych zagrożeń na gatunek.
Brak rejestracji z obszarów chronionych.
Potrzebne są aktualne badania dotyczące dystrybucji, stanu i trendów populacji, historii naturalnej, ekologii, siedlisk i zagrożeń.

W niewoli - brak danych.
Rosevear ( 1969 ) pisze, że zjada bezkręgowce.




Kretoszczur somalijski ( Fukomys ilariae ) - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys ilariae.

Występuje we wschodniej Afryce ( Somalia ).

Zamieszkuje suche, skaliste obszary.

kretoszczur somalijski ( Fukomys ilariae ) - okaz muzealny

Gatunek słabo poznany.
Nie wiele wiadomo na temat biologii, ekologii sposobu życia tego gatunku.

Nie opisano żadnych podgatunków.

Gatunek uznawany za niezdefiniowany ze względu na brak potwierdzonych informacji na temat zasięgu występowania, historii naturalnej i zagrożeń.
Opisany został w 2011 roku przez Amori.
Brak rejestracji z obszarów chronionych.
Potrzebne są dalsze badania dotyczące dystrybucji, stanu i trendów populacji, historii naturalnej, ekologii, siedlisk i zagrożeń.

W niewoli - brak danych.




Fukomys kafuensis - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys kafuensis.

Występuje w Afryce ( Zambia - Kafue Flats ).

Zamieszkuje sawanny, tereny upraw i gruntów rolnych. 

Gatunek słabo poznany.
Nie wiele wiadomo na temat biologii, ekologii i sposobu życia tego gatunku.
Wiadomo że, prowadzi podziemny tryb życia.
Uważa się, że jest gatunkiem społecznym o podobnych zwyczajach jak Fukomys anselli.

Nie opisano żadnych podgatunków.

Gatunek uznawany za zagrożony ze względu na zakres występowania mniejszy niż 20 000 km2 oraz że gatunek znany jest z mniej niż 10 miejsc.
Opisany przez Burda, Zima, Scharff, Macholan i Kawalika 1999.
Gatunek jest dość powszechny ale populacja spada z powodu rozszerzania terenów upraw rolnych, tępienia jako szkodnika i odłowu dla mięsa.
Rejestrowany z Itezhi-Tezhi w Kafue National Park ( Zambia ).

W niewoli - brak danych. 




Fukomys mechowii - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys mechowi - Cryptomys mechowi - Cryptomys mechowii.

Występuje w Afryce ( środkowa Angola, południe Demokratycznej Republiki Konga i północna Zambia. Prawdopodobnie Malawi i Tanzania ).

Zamieszkuje busz, sawannę, gęste lasy z rocznymi opadami ponad 1100 mm oraz tereny antropogeniczne ( pola uprawne, ogrody, plantacje ). Preferuje różne rodzaje gleb ( w tym kamieniste, piaszczyste i gliniaste ).

Fukomys mechowii - osobnik w niewoli 

Fukomys mechowii - osobniki w niewoli 

Aktywny w ciągu całego roku. Prowadzi podziemny tryb życia.

Żyje w koloniach 2 - 20 osobników ( może być nawet do 40 ).

Jest gatunkiem eusocjalnym, o hierarchistycznym systemie społecznym. 

Kopie rozległe kompleksy korytarzy i tuneli. W skład kompleksu wchodzą komory sypialne i gniazdowe, spiżarnie, latryny i miejsca żerowania. Na powierzchni usypuje kopce.

Osobniki z kolonii komunikują się za pomocą wokalizy ( piski i warknięcia ), dotyku ( szczypanie w ogon ) lub sygnałów chemicznych ( feromony ).

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin ale prawdopodobnie też bezkręgowcami.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku.

System krycia monogamiczny.

Rozmnaża się tylko samica o najwyższym statusie społecznym.

Okres ciąży to 78 - 112 dni. Może być 2 - 3 mioty w roku.

Samica rodzi 2 - 5 młodych w miocie. Młode rodzą się słabo rozwinięte.

Okres laktacji to 72 dni. W opiece nad potomstwem pomagają inne osobniki z kolonii.

Brak informacji na temat długości życia, wieku i mechanizmów rozproszenia ( jeśli do niego dochodzi ) czy wieku dojrzałości płciowej samicy.

Przypuszcza się, że po śmierci rodzącej samicy kolonia rozprasza się lub dochodzi do walk o dominację.

   samica Fukomys mechowii  z młodymi w warunkach wiwaryjnych

Opisane podgatunki :

- Fukomys mechowii ansorgei - Angola ( Kukema River, Bihe ) - synonim Cryptomys ansorgei - Georychus ansorgei - Fukomys ansorgei - uznawany za tożsamy z Fukomys mechowii mechowii

- Fukomys mechowii blainei - centralna Angola ( Luando River ) - synonim Cryptomys blainei - Fukomys blainei - uznawany za tożsamy z Fukomys mechowii mechowii

- Fukomys mechowii mechowii - Angola ( Malange, Benguela ) - synonim Cryptomys mechowii mechowii

- Fukomys mechowii mellandi - południe Republiki Demokratycznej Konga ( północno-zachodnia Katanga ), Zambia ( Mpika ) - synonim Cryptomys mellandi - Fukomys mellandi - Georychus mellandi - być może jest to inny gatunek

Fukomys mechowii - portret

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję i elastyczność z siedliskami antropogenicznymi.

Jest szeroko wykorzystywany do celów spożywczych, chociaż w chwili obecnej nie stanowi to jeszcze zagrożenia ( głównie Zambia ).

Zapis z północnego Malawi prawdopodobnie reprezentuje inny gatunek.

Podobnie może być w przypadku zapisu z południowo-zachodniej Tanzanii.

Nie ma zarejestrowanej gęstości osobniczej ale gatunek jest bardzo obfity w Copperbelt Province ( Zambia ).

Uważany za głównego szkodnika upraw rolnych.

Rejestrowany z wielu obszarów chronionych w Zambii.

Potrzebne są dalsze badania osobników z Malawi w celu wyjaśnienia ich statusu systematycznego.

Niezbędne też jest monitorowanie populacji tego gatunku.

 Fukomys mechowii - portret 

W niewoli.

Ogrody zoologiczne Czech i Niemiec.

Trzymany w szklanych wiwariach.

Spożywa chętnie bezkręgowce ale również warzywa.

Fukomys micklemi - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys micklemi - Cryptomys micklemi - Georychus micklemi.

Występuje w Afryce ( Zambia - Katamba i wzdłuż rzeki Zambezi ).

Opisany przez Chubba ( 1909 ).
Obecnie zawarty w Fukomys damarensis, jako Fukomys damarensis micklemi.
Część autorów opisuje go jako samodzielny gatunek.
Uważany też za synonim Fukomys damarensis. 




Fukomys occlusus - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys occlusus.

Występuje w Afryce ( Tanzania - Uzungwe Mts ).

Opisany przez G.M.Allena i Loveridge ( 1933 ).
Obecnie zawarty w Cryptomys hottentotus, jako Cryptomys hottentotus occlusus.
Część autorów opisuje go jako samodzielny gatunek.
Uznawany też za synonim Cryptomys hottentotus hottentotus.
W 2010 objęty studiami systematycznymi. 




Fukomys ochraceocinereus - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys ochraceocinereus - Cryptomys ochraceocinereus - Georychus ochraceocinereus.

Występuje w Afryce ( wschodnia Nigeria, Republika Środkowo Afrykańska, północno-zachodnia i północno-wschodnia część Demokratycznej Republiki Konga, południowy Sudan, północno-zachodnia Uganda ).

Zamieszkuje wilgotne i suche sawanny, subtropikalny i tropikalny suchy busz, siedliska antropogeniczne.

Gatunek słabo poznany.
Nie wiele wiadomo na temat biologii, ekologii i sposobu życia tego gatunku.
Wiadomo że, jest aktywny w ciągu całego roku i prowadzi podziemny tryb życia.
Jest gatunkiem społecznym.

Opisane podgatunki :
- Fukomys ochraceocinereus kummi - Republika Środkowej Afryki - synonim Cryptomys kummi - Cryptomys ochraceocinereus kummi - Fukomys kummi - Georychus kummi - uznawany za tożsamy z Fukomys ochraceocinereus ochraceocinereus
- Fukomys ochraceocinereus lechei - północna Uganda, północna Demokratyczna Republika Konga - synonim Cryptomys lechei - Cryptomys ochraceocinereus lechei - Georychus lechei - uznawany za tożsamy z Fukomys ochraceocinereus ochraceocinereus
- Fukomys ochraceocinereus ochraceocinereus - południowy Sudan ( Upper Bahr-el-Ghazal ) - synonim Cryptomys ochraceocinereus ochraceocinereus
- Fukomys ochraceocinereus oweni - Sudan ( Torit, Equatoria Province ) - synonim Cryptomys ochraceocinereus oweni

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na szeroką dystrybucję, prawdopodobieństwo dużych populacji i małe prawdopodobieństwo jej szybkiego spadku aby klasyfikować gatunek w bardziej zagrożonych kategoriach.
Obecnie jest rzadko rejestrowany ale zapisy są szeroko rozpowszechnione.
Okazy ze wschodniej Nigerii ( Woods 2005 ) należą prawdopodobnie do Fukomys foxi.
Gatunek może występować we wschodnim i centralnym Kamerunie ale wymaga to potwierdzenia.
Przypuszcza się, że gęstość osobnicza lokalnie może być duża.
Rejestrowany z Garamba National Park w północno-wschodniej części Demokratycznej Republiki Konga.

W niewoli - brak danych.




Fukomys whytei - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Coetomys whytei - Cryptomys whytei - Cryptomys whitei.

Występuje w Afryce ( południowo-zachodnia Tanzania, Malawi, Zambia ).

Opisany przez Thomasa ( 1897 ).
Obecnie zawarty w Cryptomys hottentotus, jako Cryptomys hottentotus whytei.
Część autorów opisuje go jako samodzielny gatunek.




Kretoszczur ghański ( Fukomys zechi ) - gryzoń z rodziny kretoszczurów ( Bathyergidae ), z podrodziny Bathyerginae. Synonim Cryptomys zechi - Georychus zechi.

Występuje w Afryce Zachodniej ( środkowo-wschodnia Ghana i środkowo-zachodnie Togo ).

Zamieszkuje sawanny, busz i lasy. Wykorzystuje też siedliska antropogeniczne ( pola i grunty rolne, ogrody, plantacje ).

 rycina - kretoszczur ghański ( Fukomys zechi )

Aktywny w ciągu całego roku. Prowadzi podziemny tryb życia.

Kopie rozległe kompleksy korytarzy i tuneli, składające się z komór gniazdowych i sypialnych, spiżarni, miejsc żerowania i WC.

Żyje w niewielkich koloniach do 7 osobników. W kolonii jedynie dominująca para się rozmnaża.

Odżywia się głównie podziemnymi częściami roślin.

Sezon rozrodczy w ciągu całego roku.

System krycia monogamiczny.

Samica po 78 - 112 dniach ciąży rodzi 1 - 2 młode. 2 mioty w roku.

Nie opisano żadnych podgatunków.

Fukomys zechi

Gatunek uznawany za nie zagrożony ze względu na dużą liczebność, mimo swojej ograniczonej dystrybucji i brak widocznych zagrożeń.

Uważany za szkodnika upraw rolnych w niektórych częściach Ghany.

Gatunek został podniesiony do poziomu samodzielnego gatunku przez Honeycutt & wsp. ( 1991 ) mimo, że opisany przez Matschie 1900.

Okaz z Sudanu w British Muzeum to prawdopodobnie Fukomys ochraceocinereus a nie Fukomys zechi.

Rejestrowany z kilku chronionych obszarów, w tym z Mole National Park - Ghana.

W niewoli - brak danych. 

  

  

  

   

 Opracowano na podstawie:

animaldiversity, arkive, iucn, planet-mammiferes, waza, wikipedia, wwf i wiedzy własnej.

Ryciny i zdjęcia zamieszczono w celach dydaktycznych, informacyjnych i szkoleniowych.